SÂU ĐỤC THÂN LÚA
Scirpophaga incertulas
- Hiện nay, sâu đục thân lúa xuất hiện phổ biến ở hầu hết các vùng trồng lúa và có xu hướng phát triển mạnh trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, gieo sạ dày hoặc sử dụng phân đạm không cân đối. Đây là nhóm dịch hại nguy hiểm vì chúng tấn công trực tiếp vào thân cây, làm giảm khả năng sinh trưởng và gây thất thu đáng kể nếu không được quản lý kịp thời.
- Sâu đục thân lúa là nhóm ấu trùng thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera), ký sinh và gây hại đặc biệt nghiêm trọng trên cây lúa (Oryza sativa). Tại Việt Nam, nhóm đối tượng này bao gồm bốn loài chủ chốt: sâu đục thân bướm hai chấm (Scirpophaga incertulas), sâu đục thân năm vạch đầu nâu (Chilo suppressalis), sâu đục thân năm vạch đầu dọc (Chilo polychrysus), và sâu đục thân bướm cú mèo (Sesamia inferens).
- Trong đó, sâu đục thân bướm hai chấm (Scirpophaga incertulas) được ghi nhận là loài gây thiệt hại kinh tế cao nhất do đặc tính chuyên tính (chỉ gây hại trên cây lúa).
1. Đặc điểm sinh học và Vòng đời
- Vòng đời của sâu đục thân lúa thuộc kiểu biến thái hoàn toàn, trải qua 4 giai đoạn phát triển rõ rệt. Tùy thuộc vào điều kiện nhiệt độ môi trường và loài cụ thể, chu kỳ này thường kéo dài từ 35 đến 50 ngày.
+ Giai đoạn trứng (6-7 ngày): Trứng được đẻ thành ổ trên lá lúa, phủ một lớp lông tơ mịn màu nâu vàng từ bụng bướm cái để bảo vệ khỏi các tác nhân ngoại cảnh và thiên địch.
+ Giai đoạn ấu trùng (Sâu non) (25-30 ngày): Gồm 5 đến 6 tuổi. Đây là giai đoạn duy nhất gây hại trực tiếp lên cây lúa.
+ Giai đoạn nhộng (8-10 ngày): Sau khi tích lũy đủ dinh dưỡng, ấu trùng tuổi cuối di chuyển xuống phần gốc thân lúa, cắn một lỗ biểu bì (để chuẩn bị cho bướm thoát ra sau này) rồi hóa nhộng bên trong thân.
+ Giai đoạn trưởng thành (Bướm) (3-5 ngày): Bị thu hút bởi ánh sáng. Bướm trưởng thành không gây hại trực tiếp, chức năng sinh học chính là giao phối và tìm kiếm ký chủ thích hợp để đẻ trứng.
2. Cơ chế gây hại và Triệu chứng
- Cơ chế phá hoại của sâu đục thân lúa dựa trên tập tính ăn ngầm. Ngay sau khi nở, ấu trùng di chuyển xuống nách lá, cắn thủng vách thân để xâm nhập vào khoang rỗng bên trong.
- Sâu gây hại mạnh ở 2 giai đoạn sinh trưởng quan trọng của cây lúa:
+ Giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng (Dưới 60 ngày sau sạ): Ấu trùng cắn đứt mạch dẫn (libe và xylem) tại phần gốc thân. Do nước và chất dinh dưỡng không thể dịch chuyển lên phía trên, lá non tâm bị héo rũ, chuyển vàng và chết khô. Hiện tượng này được gọi là "dảnh héo" (dead hearts). Ở giai đoạn này, nếu mật độ hại thấp, cây lúa có khả năng bù đắp sinh học bằng cách phát triển các nhánh phụ (chồi vô hiệu).
+ Giai đoạn sinh trưởng sinh sản (trổ bông): Nếu ấu trùng tấn công vào giai đoạn làm đòng hoặc bắt đầu trổ, chúng sẽ cắt đứt hoàn toàn nguồn dinh dưỡng nuôi bông lúa. Hệ quả là bông lúa non không thể thụ phấn, các hạt bị lép hạt hoàn toàn và toàn bộ bông lúa chuyển sang màu trắng bợt, đứng thẳng. Triệu chứng đặc trưng này được gọi là "bông bạc" (whiteheads), trực tiếp làm giảm năng suất lúa.
3. Biện pháp quản lý tổng hợp dịch hại
a. Biện pháp canh tác
+ Vệ sinh đồng ruộng: Cày lật gốc rạ sau thu hoạch và cho ngập nước để tiêu diệt nguồn nhộng và ấu trùng lưu tồn.
+ Điều chỉnh thời vụ: Sạ/cấy tập trung, đồng loạt trên từng cánh đồng nhằm ngắt quãng nguồn thức ăn liên tục của sâu.
+ Quản lý dinh dưỡng: Bón phân cân đối tỷ lệ N-P-K. Tránh bón thừa phân đạm (N), vì thừa đạm làm tăng hàm lượng axit amin tự do và làm mềm vách tế bào thân lúa, kích thích bướm đến đẻ trứng và tạo điều kiện cho ấu trùng xâm nhập dễ dàng.
b. Biện pháp sinh học
+ Bảo vệ hệ sinh thái thiên địch tự nhiên trên đồng ruộng, đặc biệt là các loài ong ký sinh trứng thuộc họ Trichogrammatidae (ong mắt đỏ) và họ Telenominae.
+ Sử dụng các chế phẩm sinh học từ vi nấm ký sinh côn trùng như Beauveria bassiana (nấm trắng) hoặc vi khuẩn Bacillus thuringiensis (Bt) ở các giai đoạn sâu non tuổi nhỏ.
c. Biện pháp hóa học
+ Sử dụng thuốc BVTV khi mật độ ổ trứng đạt trên 0.5 - 1 ổ/m2 vào giai đoạn lúa làm đòng.
+ Hoạt chất khuyến cáo: Ưu tiên các nhóm thuốc có tác dụng nội hấp (lưu dẫn) hoặc thấm sâu cao để tác động đến ấu trùng nằm sâu bên trong thân cây, ví dụ như các hoạt chất thuộc nhóm Chlorantraniliprole, Cartap, Spinetoram, Indoxacarb, Emamectin benzoate, Profenofos + Thiamethoxam. Thời điểm phun tối ưu là từ 5 đến 7 ngày sau khi bướm rộ (tương ứng với thời điểm ấu trùng vừa nở, chưa kịp chui vào trong thân lúa).
Công ty cổ phần Bảo Vệ Thực Vật Delta
